दोन लाखांवरील कर्जमाफी कशी मिळेल? OTS योजना 2027 पर्यंत, संपूर्ण माहिती सोप्या भाषेत २ सप्टेंबेर 2026 रोजी महाराष्ट्र सरकारने पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर शेतकरी कर्जमुक्ती योजना 2026 चा शासन निर्णय काढला. या योजनेत दोन लाखांपर्यंत थकीत पीक कर्ज माफ करण्याची तरतूद आहे हे अनेकांना माहीत आहे. पण ज्यांचे कर्ज दोन लाखांपेक्षा जास्त आहे त्यांच्यासाठी काय व्यवस्था आहे? त्यांना काहीच मिळत नाही का?
तर सरकारने अशा शेतकऱ्यांसाठी एक स्वतंत्र OTS म्हणजेच One Time Settlement योजना आणली आहे जी 31 मार्च 2027 पर्यंत लागू असेल. या लेखात OTS योजना काय आहे, दोन लाखांवरील कर्जाचे काय होणार, शेतकऱ्याला किती भरावे लागणार, 2019 च्या कर्जमाफीचे लाभार्थी यात पात्र आहेत का, NPA खात्यांचे काय होणार आणि आधार प्रमाणीकरण आणि फार्मर आयडी का बंधनकारक आहे हे सगळे उदाहरणासह सोप्या भाषेत सांगणार आहोत.
दोन लाखांवरील कर्ज असलेल्यांसाठी OTS योजना का आणली?
कर्जमाफी योजनेत दोन लाख रुपयांपर्यंत थकीत कर्ज माफ केले जाते. पण महाराष्ट्रात असे अनेक शेतकरी आहेत ज्यांचे थकीत कर्ज दोन लाखांपेक्षा जास्त आहे. गेल्या काही वर्षांत अवकाळी पाऊस, गारपीट, दुष्काळ यामुळे पिके बुडाली, उत्पन्न बंद झाले आणि कर्ज वाढत गेले. अशा शेतकऱ्यांचे दोन लाख, तीन लाख, चार लाख किंवा त्यापेक्षाही जास्त कर्ज थकले आहे. या शेतकऱ्यांना फक्त दोन लाख माफी मिळाली तरी उर्वरित कर्जाचे काय होणार हा प्रश्न होता.
उर्वरित कर्ज भरण्यासाठी त्यांच्याकडे पैसे नाहीत. बँका NPA खाती म्हणजे Non Performing Assets म्हणून दाखवतात आणि शेतकऱ्यांना कायदेशीर नोटिसा येतात. या समस्येवर तोडगा म्हणून सरकारने OTS म्हणजेच One Time Settlement योजना आणली आहे. या योजनेत शेतकरी आणि बँक एकमेकांशी वाटाघाटी करून कर्ज एकरकमी सोडवू शकतात. सरकार यात मध्यस्थाची भूमिका करते.
OTS म्हणजे काय ते कसे काम करते?
OTS म्हणजे One Time Settlement. याला एक वेळ समझोता योजना असेही म्हणता येते. यात शेतकरी आणि बँक एकमेकांशी बसतात आणि एकत्रित निर्णय घेतात की किती रक्कम भरल्यावर कर्ज संपूर्ण बंद करायचे. उदाहरणार्थ एखाद्या शेतकऱ्याचे तीन लाख रुपये थकीत आहेत. त्यावर बँकेने व्याज लावले, दंड लावला मिळून चार लाख झाले. OTS मध्ये बँक म्हणू शकते की तुम्ही अडीच लाख रुपये एकरकमी दिले तर आम्ही उर्वरित दीड लाख माफ करतो आणि खाते बंद करतो. हे दोन्ही बाजूंसाठी फायद्याचे असते बँकेला काही पैसे मिळतात आणि शेतकऱ्याचे कर्ज संपते. पण आधीच्या OTS प्रक्रियेत शेतकरी आणि बँक यांच्यात थेट वाटाघाटी व्हायच्या आणि यात शेतकरी नेहमी कमकुवत असायचा. आता सरकारने या प्रक्रियेत हस्तक्षेप केला आहे. OTS कशी करायची, किती सूट द्यायची हे एक उच्चस्तरीय समिती ठरवेल.
पहिला महत्त्वाचा नियम दोन लाखांपेक्षा जास्त कर्ज असेल तर काय करायचे?
शासन निर्णयातील पहिला महत्त्वाचा मुद्दा असा आहे की 1 एप्रिल 2019 ते 31 मार्च 2026 दरम्यान घेतलेले अल्पमुदत पीक कर्ज ज्याची एकत्रित थकबाकी 30 सप्टेंबर 2025 रोजी थकीत होती आणि 31 मार्च 2026 पर्यंत परतफेड झाली नाही, अशा शेतकऱ्याची एकत्रित थकबाकी दोन लाखांपेक्षा जास्त असेल तर त्याला प्रथम दोन लाखांपेक्षा जास्त असलेली रक्कम बँकेत भरायची आहे. मग त्याला दोन लाखांपर्यंत कर्जमाफीचा OTS लाभ मिळेल.
हे उदाहरणाने समजते. समजा एखाद्याचे मुद्दल आणि व्याज मिळून दोन लाख ऐंशी हजार रुपये थकीत आहेत. त्याला प्रथम जास्तीची रक्कम म्हणजे 80,000 रुपये बँकेत भरायचे आहेत. हे 80,000 भरल्यावर उर्वरित दोन लाख रुपये सरकार माफ करेल. त्यामुळे या शेतकऱ्याचे संपूर्ण कर्ज बंद होईल त्याला फक्त 80,000 भरावे लागतील. दुसरे उदाहरण एखाद्याचे तीन लाख पन्नास हजार थकीत आहे. त्याला एक लाख पन्नास हजार आधी भरायचे, मग दोन लाख माफ होतील. हे एकूण तीन लाख पन्नास हजारातून दोन लाख वजा झाले त्याला एक लाख पन्नास हजार भरावे लागतील.
दुसरा महत्त्वाचा नियम पुनर्गठित कर्जाचे काय होणार?
ज्या शेतकऱ्यांनी पीक कर्ज घेतले आणि नंतर ते पुनर्गठित किंवा फेरपुनर्गठित केले म्हणजे हप्त्यांमध्ये फेडण्याची व्यवस्था केली त्यांच्यासाठीही हाच नियम आहे. अशा शेतकऱ्यांची एकत्रित थकबाकी म्हणजे मुद्दल आणि व्याज जर 30 सप्टेंबर 2025 रोजी थकीत असेल आणि 31 मार्च 2026 पर्यंत फेडली गेली नसेल तर ती रक्कम दोन लाखांपेक्षा जास्त असल्यास जास्तीची रक्कम आधी भरायची आणि मग दोन लाख माफ होतील.
या जास्तीच्या रकमेसाठी मुदत 31 मार्च 2027 पर्यंत दिली आहे. म्हणजे शेतकऱ्याला एकदम पैसे देण्याची गरज नाही 31 मार्च 2027 पर्यंत ही रक्कम भरता येते. हे एक महत्त्वाचे सवलत आहे कारण एकाच वेळी मोठी रक्कम भरणे गरीब शेतकऱ्याला शक्य नसते. वेळ मिळाला तर तो जमवू शकतो.
तिसरा महत्त्वाचा नियम 2019 च्या कर्जमाफीचे लाभार्थी दोन लाखांवरील कर्जासाठी काय मिळेल?
2019 मध्ये महात्मा ज्योतिराव फुले शेतकरी कर्जमुक्ती योजनेचा लाभ घेतलेल्या शेतकऱ्यांसाठी एक वेगळा नियम आहे. या शेतकऱ्यांची एकत्रित थकबाकी जर 50,000 रुपयांपेक्षा जास्त असेल तर त्यांनी प्रथम 50,000 पेक्षा जास्त असलेली रक्कम बँकेत भरायची आहे. त्यानंतर त्यांना 50,000 रुपयांपर्यंत OTS लाभ दिला जाणार आहे. उदाहरणार्थ एखाद्या शेतकऱ्याची थकबाकी 80,000 रुपये आहे. त्याने 2019 मध्ये कर्जमाफी घेतली होती. आता त्याला 30,000 रुपये आधी भरायचे आहेत म्हणजे 80,000 मधून 50,000 वजा केले तर 30,000 होतात. हे 30,000 भरल्यावर 50,000 रुपये OTS मध्ये माफ होतील. त्याचे 80,000 रुपयांचे कर्ज 30,000 भरून बंद होईल. यासाठीही 31 मार्च 2027 पर्यंत मुदत दिली आहे.
NPA खाती म्हणजे काय आणि त्यांचे काय होणार?
NPA म्हणजे Non Performing Asset. जेव्हा एखाद्या शेतकऱ्याचे कर्ज बराच काळ थकते आणि बँकेला पैसे मिळत नाहीत तेव्हा बँक त्या खात्याला NPA म्हणून वर्गीकृत करते. NPA खाते झाल्यावर व्याज, दंड सगळे जोडले जाते आणि रक्कम खूप मोठी होऊन जाते. अशा खात्यांसाठी OTS करताना एक विशेष प्रक्रिया आहे. बँकेकडे हे खाते कधीपासून NPA झाले, त्यावर शिल्लक रक्कम किती आहे हे तपासले जाईल.
त्यानंतर टक्केवारीनुसार किती सूट द्यायची हे ठरवले जाईल. यासाठी अप्पर मुख्य सचिव यांच्या अध्यक्षतेखाली प्रधान सचिव आणि सहकार सचिव यांची एक उच्चस्तरीय समिती बँकांशी वाटाघाटी करेल. ही समिती ठरवेल की NPA खात्यांमध्ये किती टक्के सूट द्यायची. हे प्रत्येक बँकेसाठी वेगळे असू शकते राष्ट्रीयकृत बँक, खाजगी बँक, प्रादेशिक बँक यांसाठी वेगळ्या वाटाघाटी होतील. शेतकऱ्यांना यासाठी स्वतः काहीच करायचे नाही सरकार त्यांच्यावतीने बँकांशी बोलेल.
कोणत्या बँकांचे कर्ज OTS साठी पात्र आहे?
OTS योजना सर्व प्रकारच्या बँकांच्या कर्जांसाठी लागू आहे. राष्ट्रीयकृत बँका जसे की स्टेट बँक, बँक ऑफ महाराष्ट्र, बँक ऑफ बडोदा, खाजगी बँका जसे की HDFC, ICICI, प्रादेशिक ग्रामीण बँका, जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँका, सहकारी बँका या सगळ्यांच्या कर्जांसाठी ही योजना लागू आहे. याशिवाय प्राथमिक कृषी पतपुरवठा सहकारी संस्था म्हणजेच PACS ने स्वतःच्या निधीतून दिलेल्या कर्जांनाही ही योजना लागू आहे. म्हणजे तुम्ही कोणत्याही बँकेतून कर्ज घेतले असले तरी OTS साठी पात्र आहात कोणत्या बँकेचे कर्ज आहे हे अडथळा नाही.
आधार प्रमाणीकरण आणि फार्मर आयडी का बंधनकारक आहे?
OTS योजनेचा लाभ मिळवण्यासाठी दोन गोष्टी बंधनकारक केल्या आहेत. पहिली म्हणजे आधार प्रमाणीकरण. शेतकऱ्याचे आधार कार्ड बँक खात्याशी जोडलेले असणे आवश्यक आहे आणि आधारद्वारे ओळख पटवणे बंधनकारक आहे.
हे यासाठी की बनावट शेतकऱ्यांना लाभ मिळू नये आणि एकाच व्यक्तीला दोनदा लाभ मिळू नये. दुसरी म्हणजे फार्मर आयडी म्हणजेच Agristack अंतर्गत ग्रेस्टक आयडी. शेतकऱ्याने या डिजिटल कृषी मंचावर नोंदणी करणे अनिवार्य आहे. फार्मर आयडी नसेल तर OTS आणि कर्जमाफी दोन्हींसाठी अडचण येऊ शकते. फार्मर आयडी mhfr.nic.gov.in पोर्टलवर बनवता येतो किंवा जवळच्या CSC केंद्रात जाऊन बनवता येतो. या दोन्ही गोष्टी आधीच करून ठेवल्या तर OTS प्रक्रिया सुरळीत होते.
OTS योजना 31 मार्च 2027 पर्यंत वेळेचा उपयोग करा
OTS योजनेसाठी 31 मार्च 2027 ही अंतिम मुदत आहे. म्हणजे जवळजवळ पावणेदोन वर्षांचा वेळ आहे. या वेळेत शेतकऱ्याने दोन लाखांवरील जास्तीची रक्कम जमवायची आहे. ही रक्कम एकदम देण्याची गरज नाही हळूहळू जमवता येते. पण 31 मार्च 2027 पूर्वी ती बँकेत जमा करणे आवश्यक आहे. जर मुदत चुकली तर OTS लाभ मिळणार नाही. यासाठी आत्तापासूनच नियोजन करायला हवे. दरमहा थोडे पैसे बाजूला ठेवले तर 2027 पर्यंत रक्कम जमेल. हे करण्यासाठी काही शेतकरी बचत गट, घरचे सदस्य किंवा इतर मार्गांनी मदत घेऊ शकतात.
कोणाला OTS चा लाभ मिळणार नाही
OTS योजनेतही काही वगळण्यात आले आहेत. वैयक्तिक शेतकरी हा निकष ग्राह्य धरण्यात येणार आहे म्हणजे संस्था किंवा कंपनीच्या नावावर कर्ज असेल तर ते पात्र नाही. ज्या शेतकऱ्याला कर्जमुक्ती योजनेचा लाभ मिळाला असेल त्याला OTS प्रोत्साहन लाभ मिळणार नाही. म्हणजे कर्जमाफी आणि OTS दोन्ही एकत्र नाही. मंत्री, आमदार, खासदार, 25,000 पेक्षा जास्त पगाराचे सरकारी कर्मचारी, आयकर भरणारे आणि सहकारी संस्थांचे उच्च पदाधिकारी यांना OTS चाही लाभ नाही.
शेतकऱ्यांनी आत्ता काय करायला हवे तयारी कशी करावी?
पहिले म्हणजे बँकेत जाऊन तुमच्या पीक कर्जाची संपूर्ण माहिती विचारा मुद्दल किती, व्याज किती, एकूण थकबाकी किती, NPA झाले आहे का. हे माहीत असले की पुढे काय करायचे हे ठरवता येते. दुसरे म्हणजे फार्मर आयडी नसेल तर लगेच बनवा. तिसरे म्हणजे आधार कार्ड बँक खात्याशी जोडले आहे का ते तपासा. चौथे म्हणजे तुमची थकबाकी दोन लाखांपेक्षा जास्त असेल तर जास्तीची रक्कम जमवण्याची तयारी सुरू करा 31 मार्च 2027 ची मुदत आहे. पाचवे म्हणजे GR वाचा किंवा कोणाकडून समजून घ्या प्रत्येक शेतकऱ्याची परिस्थिती वेगळी असते त्यामुळे स्वतःच्या परिस्थितीनुसार योजना कशी लागू होते हे समजून घेणे गरजेचे आहे.
थोडक्यात दोन लाखांवरील कर्जधारकांसाठी मुख्य मुद्दे
दोन लाखांपेक्षा जास्त थकबाकी असलेल्यांना प्रथम जास्तीची रक्कम बँकेत भरायची मग दोन लाख माफ. 2019 च्या कर्जमाफीच्या लाभार्थ्यांना 50,000 पेक्षा जास्त रक्कम भरायची मग 50,000 माफ. NPA खात्यांसाठी उच्चस्तरीय समिती बँकांशी वाटाघाटी करेल. 31 मार्च 2027 ही अंतिम मुदत. फार्मर आयडी आणि आधार प्रमाणीकरण बंधनकारक. ही माहिती तुमच्या गावातील सगळ्या शेतकऱ्यांना सांगा दोन लाखांपेक्षा जास्त कर्ज आहे म्हणून निराश होण्याची गरज नाही, OTS मुळे ते फेडण्याचा एक मार्ग आहे.
