शेतकरी कर्जमाफीचा GR आला आहे. निकष जाहीर झाले आहेत. आता शेतकऱ्यांना प्रश्न आहे की पैसे कधी येणार, KYC कशी होणार, Farmer ID का लागतो, Audit कसे होणार आणि प्रत्यक्ष रक्कम खात्यात जमा होण्यापर्यंत नेमकी काय प्रक्रिया आहे. कोणत्या Category मध्ये कोणते कर्ज येणार, प्रोत्साहन अनुदान कसे मिळणार आणि यादी कधी Final होणार हे सगळे या लेखात सविस्तर जाणून घेणार आहोत.
GR आला, निकष जाहीर झाले पुढे काय?
मुख्य मुद्दा: शेतकरी कर्जमाफीचा GR निघाला आणि निकष जाहीर झाले. आता Audit, Verification आणि यादी तयार करण्याची प्रक्रिया सुरू झाली आहे.
शेतकरी कर्जमाफीची घोषणा होऊन आता GR निघाला आहे. पात्रतेचे निकष जाहीर झाले आहेत. कोण पात्र आणि कोण अपात्र हे आता स्पष्ट झाले आहे. मात्र निकष जाहीर होणे म्हणजे पैसे मिळणे नव्हे. त्यापुढे एक मोठी Administrative Process असते. ती Process समजून घेतली तर पैसे कधी येणार याचा अंदाज येतो. या Process मध्ये Audit होते, Verification होते, यादी तयार होते, बँकांना पाठवली जाते, KYC होते आणि मग पैसे येतात. हे सगळे टप्पे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. अनेक शेतकरी “KYC कधी होणार” किंवा “Farmer ID का लागतो” असे प्रश्न विचारतात. या सगळ्या प्रश्नांची उत्तरे या Process मध्येच दडलेली आहेत. ती एकत्र समजून घेऊया.
Farmer ID का बंधनकारक आहे?
मुख्य मुद्दा: शेतकऱ्याची ओळख, त्याची जमीन आणि तो सध्या खातेदार आहे का हे तपासण्यासाठी Farmer ID बंधनकारक आहे. जानेवारी-फेब्रुवारी मध्ये बँकांनी Farmer ID आणि Aadhar Linking ची प्रक्रिया केली होती.
Farmer ID म्हणजे शेतकरी ओळख क्रमांक. हा Digital Agricultural Database चा भाग आहे. AgriStack योजनेअंतर्गत प्रत्येक शेतकऱ्याला एक Unique Farmer ID दिला जातो. यात शेतकऱ्याची जमीन, शेती, कर्ज सगळ्याची माहिती असते. यावर्षी जानेवारी, फेब्रुवारी आणि मार्च महिन्यांत बँकांनी एक महत्त्वाचे काम केले. शेतकऱ्यांचे Farmer ID त्यांच्या Aadhar शी Link केले. बँकेत बोलावून Aadhar Verification केले. हे काम तेव्हा का होत होते हे अनेकांना समजले नव्हते. आता समजले. हे सगळे कर्जमाफीच्या तयारीसाठी होते. आता कर्जमाफीची Process सुरू होताना हाच Farmer ID Data वापरला जाईल. या Farmer ID द्वारे तपासले जाईल की तो शेतकरी खरोखरच जमीन मालक आहे का, तो सध्या खातेदार आहे का, त्याच्याच नावावर कर्ज आहे का. हे सगळे Digital पद्धतीने तपासणे Farmer ID मुळे शक्य होते. त्यामुळे Farmer ID ही कर्जमाफीसाठी एक Key Document आहे.
Audit म्हणजे काय आणि कशासाठी?
मुख्य मुद्दा: निकष जाहीर झाल्यानंतर पुढील १५ दिवसांत सहकार विभागाकडून कर्ज खात्यांचे Audit होणार आहे. ते कर्ज खाते वैयक्तिक शेतकऱ्याचेच आहे का हे तपासले जाईल.
GR नुसार निकष जाहीर झाल्यानंतर पुढील १५ दिवसांत एक महत्त्वाची प्रक्रिया होणार आहे. सहकार विभागाकडून सगळ्या पात्र कर्ज खात्यांचे Audit केले जाणार आहे. Audit म्हणजे तपासणी. या तपासणीत काय बघितले जाईल? पहिली गोष्ट म्हणजे ते कर्ज खाते खरोखरच एखाद्या शेतकऱ्याचे आहे का. कधी कधी कर्ज खाते Farmer Producer Organization म्हणजे FPO च्या नावाने असते. कधी कधी कोणा अधिकाऱ्याच्या नावाने असते. कधी कधी राजकीय व्यक्तींच्या नातेवाईकांच्या नावाने असते. हे सगळे या Audit मध्ये पकडले जाईल. असे कोणतेही Non-Genuine खाते Eligible List मधून बाहेर काढले जाईल. दुसरी गोष्ट म्हणजे तो शेतकरी वैयक्तिक शेतकरी आहे का. कर्ज घेणारी व्यक्ती स्वतः शेती करणारी आहे का. तिसरी गोष्ट म्हणजे ते कर्ज Eligible Category मध्ये येते का. हे सगळे Audit मुळे तपासले जाईल. त्यामुळे या Audit मध्ये खरे शेतकरी Benefit मिळवतील आणि अपात्र लोक बाहेर काढले जातील.
कर्जांचे Categories कोणते कर्ज कोणत्या Category मध्ये?
मुख्य मुद्दा: कर्जांचे पाच ते सहा Categories मध्ये वर्गीकरण होणार आहे. जुने कर्ज, दोन लाखाच्या आतील कर्ज, दोन लाखाच्या वरील OTS कर्ज, २०१९ च्या कर्जमाफीत बसलेले कर्ज आणि नियमित परतफेड करणाऱ्यांचे प्रोत्साहन अनुदान असे वेगवेगळे Categories असतील.
Audit झाल्यानंतर यादी तयार होईल. मात्र ही यादी एकच नसेल. कर्जांचे पाच ते सहा वेगवेगळ्या Categories मध्ये वर्गीकरण होईल. प्रत्येक Category ची स्वतंत्र यादी असेल. पहिली Category म्हणजे जुनी कर्जे. २०१६-१७ सारख्या जुन्या कर्जांसाठी वेगळी यादी असेल. दुसरी Category म्हणजे दोन लाखाच्या आतील कर्जे. ही थेट माफ होणारी कर्जे आहेत. तिसरी Category म्हणजे दोन लाखाच्या वरील कर्जे जी OTS म्हणजे One Time Settlement साठी पात्र आहेत. OTS म्हणजे एकरकमी परतफेड करून थकित कर्ज Settle करणे. चौथी Category म्हणजे अशी कर्जे जी २०१९ च्या आधीच्या कर्जमाफीत Eligible होती पण तेव्हा लाभ मिळाला नव्हता. पाचवी Category म्हणजे नियमित कर्ज परतफेड करणारे शेतकरी ज्यांना प्रोत्साहन अनुदान मिळणार आहे. प्रत्येक Category साठी स्वतंत्र यादी तयार होईल आणि ती बँकांना पाठवली जाईल.
यादी Final कधी होणार?
मुख्य मुद्दा: साधारणपणे २० जून पर्यंत यादी Final होणे अपेक्षित आहे. विधान परिषद निवडणुकीची आचारसंहिता संपल्यानंतर या यादी प्रकाशित होतील.
यादी तयार करण्याचा Timeline काय आहे? सध्या जी माहिती उपलब्ध आहे त्यानुसार साधारणपणे २० जून २०२६ पर्यंत Audit पूर्ण होऊन यादी Final होण्याची शक्यता आहे. मात्र एक महत्त्वाचा Factor आहे. विधान परिषदेच्या निवडणुकीची आचारसंहिता सध्या लागू आहे. आचारसंहिता म्हणजे Election Code of Conduct. या काळात नवीन योजना जाहीर करता येत नाहीत किंवा मोठे Announcements करता येत नाहीत. आचारसंहिता संपल्यानंतरच या यादी अधिकृतपणे प्रकाशित केल्या जातील. त्यानंतर बँकांना यादी पाठवल्या जातील. बँका KYC प्रक्रिया सुरू करतील. हे सगळे जुळून आल्यावर प्रत्यक्ष पैसे येतील. त्यामुळे सध्या तरी जूनच्या शेवटी किंवा जुलैमध्ये प्रक्रिया पूर्ण होण्याची शक्यता आहे.
KYC म्हणजे काय आणि ती कशी होणार?
मुख्य मुद्दा: बँकांना यादी मिळाल्यावर त्या यादीतील शेतकऱ्यांची Aadhar Biometric KYC बँकेत होईल. ही KYC झाल्यानंतरच कर्जमाफीची रक्कम बँकेत जमा होईल आणि प्रोत्साहन अनुदान शेतकऱ्याच्या Account मध्ये येईल.
KYC म्हणजे Know Your Customer. ही एक Identity Verification Process आहे. कर्जमाफीसाठी जी KYC होणार आहे ती Aadhar Biometric पद्धतीने होणार आहे. यापूर्वी प्रोत्साहन अनुदान मिळताना जसे KYC करावे लागले होते, तसेच कर्जमाफीसाठीही KYC करावी लागेल. Process अशी असेल. बँकांना Final यादी मिळेल. त्या यादीत ज्या शेतकऱ्यांचे नाव असेल त्यांना बँक कळवेल. शेतकऱ्याने बँकेत जायचे. Aadhar Card सोबत न्यायचे. बँकेत Biometric Device वर बोटाचा ठसा द्यायचा. ही KYC पूर्ण होईल. KYC झाल्यानंतर त्या शेतकऱ्याचे कर्ज माफ होईल. म्हणजे बँकेच्या खात्यात कर्जमाफीची रक्कम जमा होईल. आणि प्रोत्साहन अनुदान DBT द्वारे शेतकऱ्याच्या Aadhar Linked Bank Account मध्ये जमा होईल. जानेवारी-फेब्रुवारी मध्ये बऱ्याच News Channels ने “KYC केल्याशिवाय कर्जमाफी मिळणार नाही” अशा बातम्या चालवल्या होत्या. त्यावेळी ती KYC कर्जमाफीसाठी नव्हती. मात्र आता खऱ्या अर्थाने कर्जमाफीची KYC होणार आहे.
Corrigendum म्हणजे शुद्धिपत्रक आले तर?
मुख्य मुद्दा: जर GR मध्ये बदल करण्यासाठी Corrigendum म्हणजे शुद्धिपत्रक आले तर प्रक्रियेला आणखी एक-दोन महिने उशीर होऊ शकतो.
कर्जमाफीच्या निकषांमध्ये बदल करण्याची मागणी सतत केली जाते. शेतकरी संघटना, विरोधी पक्ष, आणि काही सत्ताधारी नेतेही बदलांची मागणी करतात. जर शासनाने या मागण्या मान्य केल्या आणि GR मध्ये बदल केले तर Corrigendum म्हणजे शुद्धिपत्रक निघते. हे शुद्धिपत्रक आले तर आधीच्या सगळ्या Audit Process, यादी आणि बँकांना दिलेल्या सूचना बदलाव्या लागतील. नवीन GR नुसार पुन्हा Process सुरू होईल. यामुळे एक-दोन महिने किंवा त्याहूनही जास्त उशीर होऊ शकतो. सध्याच्या परिस्थितीत शासनाकडून कर्जमाफीला जेवढा जास्त वेळ लागवला जाईल तेवढे सरकारला सोयीचे आहे असे वाटते. त्यामुळे शुद्धिपत्रकाची शक्यता नाकारता येत नाही. शेतकऱ्यांनी या शक्यतेसाठी तयार राहावे.
शेतकऱ्यांनी आत्ता काय करायला हवे?
मुख्य मुद्दा: Farmer ID तयार असल्याची खात्री करा. Aadhar Bank Account शी Link असल्याची खात्री करा. बँकेत जाऊन कर्ज खाते तपासा. KYC साठी बोलावले जाईल तेव्हा त्वरित जा.
या सगळ्या Process मध्ये शेतकऱ्यांनी आत्ता काय करायचे? पहिले म्हणजे तुमचा Farmer ID तयार आहे का हे तपासा. जर नसेल तर बँकेत जाऊन Farmer ID तयार करा. दुसरे म्हणजे Aadhar Card Bank Account शी Link आहे का हे तपासा. Link नसेल तर तातडीने बँकेत जाऊन Link करा. तिसरे म्हणजे तुमचे कर्ज खाते बँकेत नीट आहे का ते तपासा. कर्ज किती आहे, कोणत्या वर्षाचे आहे, ते कोणत्या Category मध्ये येते हे समजून घ्या. चौथे म्हणजे बँकेत KYC साठी बोलावले जाईल तेव्हा त्वरित जा. उशीर केल्यास यादीतून नाव बाहेर जाऊ शकते. पाचवे म्हणजे अफवांवर विश्वास ठेवू नका. “आत्ता KYC करा” किंवा “आत्ता Farmer ID द्या” असे कोणी सांगत असेल तर आधी Official Confirmation घ्या. अधिकृत यादी प्रकाशित झाल्यावर बँकच कळवेल.
थोडक्यात कर्जमाफी Process चे महत्त्वाचे मुद्दे
GR आला, निकष जाहीर झाले. आता Audit होणार. सहकार विभाग १५ दिवसांत Audit पूर्ण करणार. पाच ते सहा Categories मध्ये यादी तयार होणार. साधारणपणे २० जून पर्यंत यादी Final होण्याची शक्यता. विधान परिषद आचारसंहिता संपल्यावर यादी प्रकाशित होणार. बँकांना यादी मिळाल्यावर Aadhar Biometric KYC होणार. KYC झाल्यावर कर्जमाफी रक्कम बँकेत जमा होणार आणि प्रोत्साहन अनुदान Account मध्ये येणार. Farmer ID आणि Aadhar Bank Link असणे आवश्यक.
शेतकरी कर्जमाफी आणि प्रोत्साहन अनुदानाशी संबंधित अधिकृत माहितीसाठी GRD.Maharashtra.gov.in ला भेट द्या किंवा जवळच्या बँक शाखेशी संपर्क करा.
